Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne (AİHM) başvuruda en kritik konu, süredir. Süresi geçirilen bir başvuru, hak ihlali ne kadar ağır olursa olsun, esasa girilmeden reddedilebilir. Bu yazıda AİHM başvuru süresini, kabul edilebilirlik şartlarını ve başvurunun nasıl yapıldığını anlatıyoruz.
AİHM Başvuru Süresi Ne Kadar?
AİHM’e başvuru süresi, iç hukuktaki nihai kararın verildiği tarihten itibaren 4 aydır. Bu süre daha önce 6 ay idi. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne ek 15 No’lu Protokol ile 4 aya indirilmiş ve düzenleme 1 Şubat 2022 tarihinden itibaren uygulanmaya başlamıştır.
Süre, ilgili iç hukuk yolundaki nihai karardan itibaren işler. Türkiye bakımından bu karar, çoğunlukla Anayasa Mahkemesi bireysel başvuru sonucunda verilen karardır. Süre hesabında hangi tarihin esas alınacağı (karar tarihi, tebliğ tarihi gibi) dosyaya göre farklılık gösterebilir. Bu nedenle tarihlerin başvuru öncesinde dikkatle belirlenmesi gerekir.
AİHM’e Kimler Başvurabilir?
Sözleşme’de güvence altına alınan haklarının, Sözleşme’ye taraf bir devlet tarafından ihlal edildiğini ileri süren gerçek kişiler, hükümet dışı kuruluşlar ve kişi grupları başvurabilir. Başvurucunun, ihlalden doğrudan etkilenen “mağdur” olması gerekir.
AİHM Kabul Edilebilirlik Şartları
Mahkeme, başvuruyu esastan incelemeden önce kabul edilebilirlik şartlarını denetler. Başlıca şartlar şunlardır:
- İç hukuk yollarının tüketilmesi: Başvurudan önce ülke içindeki etkili başvuru yolları kullanılmış olmalıdır.
- 4 aylık süre: Başvuru, nihai karardan itibaren 4 ay içinde yapılmalıdır.
- Sözleşme kapsamında bir hak: İddia edilen ihlal, Sözleşme veya protokollerinde korunan bir hakka ilişkin olmalıdır.
- Açıkça dayanaktan yoksun olmama: Başvurunun, ihlali makul biçimde gösteren gerekçelere dayanması gerekir.
- Aynı konunun daha önce incelenmemiş olması: Mahkeme’nin önceden incelediği veya başka bir uluslararası mercie sunulmuş aynı başvurular kabul edilmez.
- Önemli bir zarar: Başvurucunun önemli bir zarara uğramamış olması, bazı hallerde kabul edilemezlik sebebi olabilir.
- Başvurunun kötüye kullanılmaması: Başvurunun kötüye kullanım niteliği taşımaması gerekir.
Başvuru Nasıl Yapılır?
Başvuru, AİHM’in resmî başvuru formu doldurularak yapılır. Form eksiksiz hazırlanmalı; olaylar, ihlal edildiği ileri sürülen Sözleşme maddeleri, iç hukuk yollarının tüketildiğini gösteren bilgiler ve ilgili belgeler forma eklenmelidir. Başvuru yazılı olarak yapılır. Mahkeme’nin güncel usul kuralları, hangi dillerde ve hangi kanaldan başvuru yapılabileceği ve eklenecek belgeler bakımından zaman zaman değişebildiğinden, başvuru öncesinde AİHM’in resmî internet sitesindeki güncel bilgiler kontrol edilmelidir.
Başvuru yapmak için Mahkeme’ye herhangi bir harç ödenmez.
Başvuruda dikkat edilmesi gerekenler
- Form eksiksiz ve talimatlara uygun doldurulmalıdır. Eksik başvurular işleme alınmayabilir.
- Olaylar kronolojik ve açık biçimde anlatılmalıdır.
- İhlal edildiği ileri sürülen her hak için ayrı gerekçe sunulmalıdır.
- İç hukukta ileri sürülmeyen şikâyetler, Mahkeme önünde de sorun yaratabilir. Bu nedenle iç hukuktaki başvurularda aynı iddiaların dile getirilmiş olması önemlidir.
Başvuru Sonrası Süreç
Başvurular önce tek hâkim ya da komite tarafından kabul edilebilirlik yönünden incelenir. Açıkça kabul edilemez bulunan başvurular bu aşamada karara bağlanır ve bu karara karşı başvuru yolu yoktur. Kabul edilebilir bulunan veya daha ayrıntılı inceleme gerektiren başvurular, hükümete bildirilir; taraflardan görüş alınır ve dosya Daire tarafından esastan karara bağlanır. İzleyen süreçte karara bağlanan bazı davalar Büyük Daire önüne taşınabilir. AİHM yargılaması genellikle uzun sürer.
Mahkeme, ihlal tespit ederse karar yalnızca bunu tespit etmekle sınırlı kalmayabilir. Uygun görürse, başvurucuya adil tazmin ödenmesine de hükmedebilir. Kararlar, ilgili devlet bakımından bağlayıcıdır ve uygulanması Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi tarafından izlenir.
Tedbir Kararı (Geçici Tedbir)
Çok istisnai durumlarda, özellikle yaşam hakkı ve işkence yasağı gibi geri döndürülemez zarar riski bulunan hallerde, Mahkeme başvurucunun talebi üzerine geçici tedbir kararı verebilir. Bu talep, her dosyada kabul görmez ve ciddi bir acil durum ve risk gösterilmesini gerektirir.
Sık Sorulan Sorular
AİHM’e başvuru süresi kaç ay?
İç hukuktaki nihai karardan itibaren 4 aydır. 6 aylık süre, 1 Şubat 2022’den önceki nihai kararlar için geçerli idi.
AİHM’e başvurmadan önce Anayasa Mahkemesi’ne başvurmak gerekir mi?
Anayasa Mahkemesi bireysel başvuru yolu, AİHM tarafından etkili bir iç hukuk yolu olarak kabul edildiğinden, kural olarak AİHM’den önce tüketilmesi gerekir. Konuyu Anayasa Mahkemesi’nden AİHM’e Giden Yol yazımızda ayrıntılı anlattık.
AİHM başvurusu ücretli mi?
Mahkeme’ye başvuru için harç ödenmez. Avukatlık ücreti ise ayrıca avukatla belirlenir.
Süreyi kaçırırsam ne olur?
Başvuru, süre yönünden kabul edilemez bulunur ve esas incelenmez. Bu nedenle tarihlerin önceden ve doğru hesaplanması büyük önem taşır.
İzmir’de AİHM Avukatı
İzmir’de AİHM başvurusu hazırlığında hukuki destek almak isteyenler, nihai karar ve tebliğ belgeleriyle birlikte büromuzdan randevu talep edebilir. Dosyanızdaki süre, tüketilen kanun yolları ve ihlal iddiası ilk görüşmede birlikte değerlendirilir. Hizmetimizle ilgili bilgi için İzmir AİHM Avukatı sayfamızı inceleyebilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Her dosyanın şartları farklıdır. Süreler ve usul kuralları için AİHM’in güncel düzenlemeleri esas alınmalıdır.
