Bir hak ihlali iddiasıyla yola çıkan kişi için hak arama süreci genellikle yerel mahkemede başlar ve Anayasa Mahkemesi’nden geçerek Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne (AİHM) kadar uzanabilir. Her basamağın kendi şartı ve süresi vardır. Bu yazıda Anayasa Mahkemesi’nden AİHM’e giden yolu aşama aşama anlatıyoruz.
Hak Arama Yolunun Genel Sırası
Türkiye’de bir hak ihlali iddiasının uluslararası düzeye taşınma sırası genellikle şöyledir:
- Yerel mahkeme: Dava veya soruşturma ilk derecede görülür.
- Kanun yolları: Karara karşı istinaf ve temyiz gibi olağan kanun yollarına başvurulur.
- Anayasa Mahkemesi bireysel başvuru: Kanun yolları tüketildikten sonra, kararın kesinleştiği tarihten itibaren 30 gün içinde başvurulur.
- AİHM: Anayasa Mahkemesi’nin nihai kararından itibaren 4 ay içinde başvuru yapılabilir.
Bu sıra, her dosya için aynı şekilde işlemez. Bazı uyuşmazlıklarda başvurulabilecek kanun yolu bulunmayabilir; bazı hak ihlali iddiaları ise farklı usullere tabi olabilir.
1. Aşama: Kanun Yollarının Tüketilmesi
Hem Anayasa Mahkemesi hem de AİHM başvurusunun ön şartı, ilgili kanun yollarının tüketilmesidir. Başvurucu, hak ihlalinden şikâyet ettiği işleme karşı ülke içinde öngörülen itiraz, istinaf ve temyiz gibi yolları kullanmalıdır. Ayrıca iç hukukta yapılan başvurularda, sonradan Mahkeme önüne getirilecek hak ihlali iddialarının en azından özünde dile getirilmiş olması önemlidir. İç hukukta hiç ileri sürülmeyen bir şikâyet, sonraki aşamada sorun yaratabilir.
2. Aşama: Anayasa Mahkemesi Bireysel Başvuru
Anayasa Mahkemesi’ne bireysel başvuru yolu, 2012 yılında yürürlüğe girmiştir. Bu yol, kamu gücü tarafından Anayasa’da güvence altına alınan ve aynı zamanda Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamında da korunan hakların ihlal edildiğini ileri süren kişilere açıktır. Başvuru süresi 30 gündür. Başvurunun nasıl yapılacağı, şartları ve gerekli belgeler için Anayasa Mahkemesi Bireysel Başvuru Nasıl Yapılır? yazımıza bakabilirsiniz.
Anayasa Mahkemesi’nin olası sonuçları
- Kabul edilemezlik kararı: Başvuru şekil veya esas yönünden şartları taşımıyorsa kabul edilemez bulunur.
- İhlal kararı: Hak ihlali tespit edilirse, ihlalin giderilmesi için yeniden yargılama yapılması veya tazminat gibi sonuçlar kararlaştırılabilir.
- İhlal olmadığına dair karar: Başvurucunun ileri sürdüğü ihlal, Mahkeme tarafından yerinde bulunmayabilir.
3. Aşama: AİHM’e Başvuru
Anayasa Mahkemesi sürecinin sonunda hak ihlali giderilmediyse veya başvuru reddedildiyse, AİHM’e başvuru yolu açılabilir. AİHM, Anayasa Mahkemesi bireysel başvuru yolunu, kural olarak tüketilmesi gereken etkili bir iç hukuk yolu olarak kabul etmektedir. Bu nedenle Anayasa Mahkemesi’ne başvurmadan doğrudan AİHM’e gitmek, çoğu durumda başvurunun kabul edilemez bulunmasına yol açabilir.
AİHM başvuru süresi, iç hukuktaki nihai karardan itibaren 4 aydır. Başvuru şartlarını ve süreci AİHM Başvuru Süresi ve Şartları yazımızda ayrıntılı olarak ele aldık.
İki Başvuru Arasındaki Bağlantı Neden Önemli?
Anayasa Mahkemesi’ne sunulan başvuru dilekçesi, daha sonra AİHM’e götürülebilecek dosyanın temelini oluşturur. AİHM, ileri sürülen şikâyetin iç hukukta, yani Anayasa Mahkemesi önünde de dile getirilip getirilmediğine bakar. Bu nedenle bireysel başvuruda yapılan hatalar ve atlanan iddialar, sonraki aşamada telafi edilemeyebilir.
Bu bakımdan Anayasa Mahkemesi başvurusu hazırlanırken, süreç en baştan AİHM başvurusu ihtimali de düşünülerek planlanmalıdır:
- İhlal edildiği ileri sürülen haklar açıkça ve eksiksiz belirtilmelidir.
- Her iddianın dayanağı olan olay ve belgeler başvuruda yer almalıdır.
- Tebliğ ve karar tarihleri not edilmeli, süre takibi baştan yapılmalıdır.
Süreleri Özetleyen Tablo
| Aşama | Süre | Süre başlangıcı |
|---|---|---|
| Anayasa Mahkemesi bireysel başvuru | 30 gün | Başvuru yollarının tüketildiği tarih |
| AİHM başvurusu | 4 ay | İç hukuktaki nihai karar tarihi |
Süre hesaplaması dosyaya göre değişebilir. Kesin tarih için kararların tebliğ ve kesinleşme tarihleri ayrıca değerlendirilmelidir.
Sık Sorulan Sorular
Anayasa Mahkemesi’ne başvurmadan AİHM’e gidilebilir mi?
Kural olarak hayır. Anayasa Mahkemesi bireysel başvurusu etkili bir iç hukuk yolu sayıldığından, genellikle önce tüketilmesi gerekir. İstisnalar, her dosyanın şartlarına göre ayrıca değerlendirilir.
Anayasa Mahkemesi başvurum reddedildi, ne yapabilirim?
Karar kesinse ve hak ihlali iddianız Sözleşme kapsamındaysa AİHM’e başvuru yolu değerlendirilebilir. Bu aşamada karardan itibaren 4 aylık sürenin takip edilmesi gerekir.
AİHM’e başvuru, iç hukuktaki karar uygulamasını durdurur mu?
Hayır, başvuru kendiliğinden uygulamayı durdurmaz. Çok istisnai durumlarda, geri döndürülemez zarar riski varsa Mahkeme geçici tedbir kararı verebilir.
Her başvuru AİHM’de incelenir mi?
Hayır. Başvuruların büyük bir bölümü kabul edilebilirlik aşamasında sonuçlanır. Bu nedenle başvurunun usulüne uygun ve gerekçeli hazırlanması önemlidir.
İzmir’de Anayasa Mahkemesi ve AİHM Avukatı
İzmir’de bireysel başvuru ve AİHM başvurusu sürecinde hukuki destek almak isteyenler, kesinleşen karar ve tebliğ belgeleriyle birlikte büromuzdan randevu talep edebilir. Büromuz iki aşamayı birlikte değerlendirerek tutarlı bir başvuru stratejisi oluşturur. Daha fazla bilgi için İzmir Anayasa Mahkemesi Avukatı ve İzmir AİHM Avukatı sayfalarımızı inceleyebilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Her dosyanın şartları farklıdır. Süreler ve usul kuralları için güncel mevzuat ve mahkeme uygulaması esas alınmalıdır.
